Yabancılar hukukunda süreler gün, sonuçları yıl olarak işler.

Sınır dışı etme kararı valilikçe alınır ve gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Yabancı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir; başvuru, kararı veren makama da bildirilir ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı kural olarak sınır dışı edilmez (6458 sayılı Kanun m. 53). Mahkeme başvuruyu on beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Süre çok kısa olduğundan tebligat tarihi ve avukata erişim belirleyicidir.

Hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan kaçma ve kaybolma riski bulunan, giriş çıkış kurallarını ihlal eden ya da sahte belge kullananlar valilik kararıyla idari gözetim altına alınabilir; idari gözetim süresi altı ayı geçemez ve her ay yeniden değerlendirilir (m. 57). İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine her zaman başvurulabilir; başvuru gözetimi durdurmaz, hâkimlik beş gün içinde karar verir. İdari gözetim yerine ikamet adresinde bulunma ve bildirim gibi alternatif yükümlülükler istenebilir.

Bir Türk vatandaşıyla evlenme doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar, aile birliği içinde yaşama, evlilik birliğiyle bağdaşmayacak faaliyette bulunmama ve millî güvenlik bakımından engel bulunmama şartlarıyla başvurabilir (5901 sayılı Kanun m. 16). Başvuru il nüfus müdürlüğüne yapılır; eşlerin birlikte yaşadığı mülakat ve araştırmayla belirlenir. Başvurudan sonra eşin ölümü hâlinde aile birliği şartı aranmaz.

Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet etmek, Türkiye'de yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmek, genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden hastalığı bulunmamak, iyi ahlak sahibi olmak, yeteri kadar Türkçe konuşabilmek, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin geçimini sağlayacak gelire ya da mesleğe sahip olmak ve millî güvenlik bakımından engel bulunmamak (m. 11). Şartların varlığı başvurucuya vatandaşlık hakkı vermez; karar idarenin takdirindedir ve ret kararına karşı idari dava açılabilir.

Çalışma izni Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca verilir; yabancıların izin olmaksızın çalışması ve çalıştırılması yasaktır (6735 sayılı Kanun m. 6). Başvuru, yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında Türk konsolosluğuna yapılır (m. 7). İlk başvuruda izin, iş sözleşmesinin süresini aşmamak üzere en çok bir yıl için verilir (m. 10). Uzatma başvurusu, iznin bitimine altmış gün kala ve her hâlde süre dolmadan yapılır; süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir (m. 7/3). İşveren, yabancı çalışan sayısı, sermaye ve ücret ölçütlerini karşılamalıdır.

Vize ya da vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar hakkında sınır dışı etme kararı alınabilir (m. 54/1-e); çıkışta idari para cezası ve ihlal süresine göre giriş yasağı uygulanır. Türkiye'den sınır dışı edilenlerin girişi Genel Müdürlük ya da valiliklerce yasaklanır; giriş yasağı en fazla beş yıldır, kamu düzeni bakımından ciddi tehdit hâlinde on yıla kadar uzatılabilir (m. 9). Cezayı çıkışta ödeyip gönüllü ayrılanlar için yasak süresi daha kısadır; yasak kararına karşı idare mahkemesinde dava açılabilir.

Türkiye'de taşınmazı bulunan yabancılara kısa dönem ikamet izni verilebilir (m. 31/1-b); taşınmazın konut niteliğinde olması ve bu amaçla kullanılması aranır, uygulamada il ve ilçe bazında kısıtlamalar (kapalı mahalleler, yabancı oranı sınırı) uygulanmaktadır. Başvuru e-İkamet üzerinden yapılır; pasaport, talep edilen süreden altmış gün daha uzun geçerli olmalıdır (m. 21). Kısa dönem ikamet izni her defasında en çok iki yıl için verilir.

Doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izniyle vatandaşlıktan ayrılanlar ve üçüncü dereceye kadar altsoyları, seçme ve seçilme, askerlik ve kadrolu kamu görevi dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanır (5901 sayılı Kanun m. 28); ikamet ve çalışma izni almaları gerekmez, kamu kurumlarında işçi ve sözleşmeli personel olarak çalışabilirler. Mavi kart sahiplerinin miras, taşınmaz ve sosyal güvenlik işlemleri yurt dışında yaşayan vatandaşlar sayfamızda açıklanmıştır.