Çalışma Alanları › Uluslararası ticaret hukuku

Uluslararası ticaret hukuku · İhracatçı ve ithalatçılar

Yabancı muhatapla uyuşmazlık, sözleşmenin yazıldığı gün kazanılır ya da kaybedilir.

Dış ticarette uyuşmazlık çıktığında ilk soru alacağın haklılığı değil, hangi hukukun uygulanacağı, hangi mahkemenin ya da hakemin karar vereceği ve kararın karşı tarafın ülkesinde nasıl uygulanacağıdır. Bu soruların cevabı, sözleşmeye yazılmamışsa yıllarca süren bir ön tartışmaya, yazılmışsa birkaç satıra sığar. Bu sayfa, ihracat ve ithalat yapan işletmeler için sözleşme kurulmasından yabancı kararın Türkiye'de tenfizine kadar süreci, süreleri ve belgeleriyle açıklar.

Ofisimiz Sivas merkezlidir; Türkiye'nin her yerindeki üretici ve ihracatçı firmalarla, özellikle tekstil, mobilya, gıda ve makine sektörlerinde çalışır. Ekibimizde Türk ve Alman ticaret hukuku alanında doktora yapmış bir ortağımız bulunmaktadır; yazışmalar İngilizce ve Almanca yürütülebilir. Yabancı şirketler için hazırlanan İngilizce ve Almanca sayfalarımız, Türk muhataplarıyla çalışan yabancı işletmelere hitap eder.

Uluslararası satım sözleşmesi ve Viyana Satım Sözleşmesi

İşyerleri farklı ülkelerde bulunan taraflar arasındaki mal satımına, taraflar hariç tutmadıkça Birleşmiş Milletler Viyana Satım Sözleşmesi (CISG) uygulanır; Türkiye 2011'den bu yana taraftır ve ticaret ortaklarımızın büyük bölümü de taraftır. CISG, sözleşmenin kurulmasını, satıcı ve alıcının borçlarını, malın sözleşmeye uygunluğunu, ayıp ihbarını, sözleşmeden dönmeyi ve tazminatı düzenler. Uygulamada en sık tartışılan hükümleri ayıp ihbarının "makul süre" içinde yapılması ve dönme için "esaslı ihlal" şartıdır; her iki kavram da Türk Ticaret Kanunu'ndaki iki ve sekiz günlük ihbar sürelerinden farklıdır.

Sözleşme hükmü	Yazılmazsa ne olur?	Nasıl yazılmalı?
Uygulanacak hukuk	CISG kendiliğinden uygulanır; kapsam dışı konular için MÖHUK'a göre satıcının mutad meskeni hukuku belirlenir.	CISG'in uygulanıp uygulanmayacağı açıkça yazılır; tamamlayıcı hukuk seçilir.
Malın niteliği ve muayene	Sözleşmeye uygunluk CISG m. 35'e göre belirlenir; ihbar süresi "makul süre" ve en geç iki yıldır.	Teknik şartname, numune, kabul testi, muayene yeri ve ihbar süresi somut olarak belirlenir.
Teslim ve risk	CISG m. 31 ve 67 uygulanır; ilk taşıyıcıya teslimle risk geçer.	Incoterms 2020 kuralı ve teslim yeri yazılır; sigorta yükümlülüğü belirlenir.
Ödeme	Ödeme, malın ya da belgelerin tesliminde ve satıcının işyerinde yapılır (m. 57-58).	Akreditif, vesaik mukabili, peşin ya da mal mukabili; vade, para birimi ve gecikme faizi.
Sözleşmeden dönme ve tazminat	Dönme için esaslı ihlal gerekir (m. 25, 49, 64); tazminat öngörülebilir zararla sınırlıdır (m. 74).	Gecikme cezası, tavan sorumluluk, mücbir sebep ve uyarlama hükümleri yazılır.
Uyuşmazlık çözümü	Milletlerarası yetki kuralları uygulanır; karar karşı ülkede tenfiz gerektirir.	Tahkim kaydı (kurum, yer, dil, hakem sayısı) ya da yetkili mahkeme; dil ve tebligat adresi.

Sipariş formu, proforma fatura ve e-posta yazışmalarıyla kurulan sözleşmelerde "genel satış şartları"nın hangi tarafınkinin geçerli olacağı sık tartışılır; CISG m. 19 uyarınca kabul beyanındaki esaslı değişiklikler yeni bir icap sayılır. Tekrarlayan ilişkilerde çerçeve sözleşme, bu belirsizliği ortadan kaldırır.

II.

Teslim şekilleri (Incoterms) ve hasarın geçişi

Incoterms 2020 kuralları; teslim yerini, masraf ve hasarın alıcıya geçtiği noktayı, taşıma ve sigorta yükümlülüğünü ve ihracat ile ithalat gümrüklemesini kimin yapacağını belirler. Mülkiyetin geçişini, ödemeyi, sözleşmenin ihlalini ve uyuşmazlık çözümünü düzenlemez. Yanlış seçilen ya da eksik yazılan teslim şekli, taşıma sırasında hasar gören malın bedelini kimin üstleneceği tartışmasını doğurur.

EXW ve F grubu

EXW, FCA, FAS, FOB

Hasar, mal satıcının yerinde ya da taşıyıcıya teslimde alıcıya geçer; taşıma ve sigortayı alıcı düzenler. EXW'de ihracat gümrüklemesinin alıcıya kalması uygulamada sorun yaratır; FCA çoğu zaman daha uygundur. FOB yalnız deniz taşımasında kullanılır; konteyner taşımasında FCA tercih edilmelidir.

C grubu

CPT, CIP, CFR, CIF

Satıcı taşımayı (CIP ve CIF'te sigortayı da) düzenler ve öder; ancak hasar, malın ilk taşıyıcıya ya da gemiye teslimiyle alıcıya geçer. Alıcılar bu ayrımı çoğu zaman bilmez ve varış yerinde hasarlı çıkan mal için satıcıya başvurur; sözleşmede sigorta kapsamı ve lehtarı açıkça belirlenmelidir.

D grubu

DAP, DPU, DDP

Satıcı, malı belirlenen varış yerine kadar taşır ve hasarı üstlenir; DDP'de ithalat gümrüklemesi ve vergileri de satıcıya aittir. Satıcı bakımından en ağır, alıcı bakımından en güvenli kurallardır; DDP'de satıcının alıcının ülkesinde vergi mükellefiyeti doğabileceği gözetilmelidir.

III.

Ödeme güvencesi: akreditif, teminat mektubu ve sigorta

Akreditif

ICC UCP 600

Alıcının bankası, akreditif şartlarına uygun belgelerin sunulması karşılığında satıcıya ödeme taahhüdü verir; ödeme mala değil belgelere bağlıdır. Belgelerdeki en küçük uyumsuzluk ret sebebidir; banka, ret bildirimini belgelerin sunulmasını izleyen en geç beşinci iş günü sonuna kadar ve uyumsuzlukları sayarak yapmalıdır. Akreditif metninin yüklemeden önce incelenmesi ve belgelerin (fatura, konşimento, sigorta poliçesi, menşe şahadetnamesi) metne birebir uygun düzenlenmesi, ret riskini ortadan kaldırır. Teyitli akreditif, alıcı bankasının ülke riskine karşı koruma sağlar.

Banka teminat mektubu ve garanti

ICC URDG 758; TBK m. 128

İlk talepte ödemeli garantiler, lehtarın yazılı talebi üzerine ve esas ilişkiden bağımsız olarak ödenir; haksız talebe karşı ancak açık kötü niyet hâlinde ihtiyati tedbir alınabilir. Avans, kesin ve kusur teminatı olarak verilen garantilerde süre, tutar ve talep şartlarının sözleşmeyle uyumlu olması gerekir. Türk bankalarının yabancı lehtara verdiği kontrgarantiler ayrıca düzenlenir.

Vesaik mukabili ve mal mukabili

ICC URC 522

Vesaik mukabili ödemede belgeler, bedel ödenince ya da poliçe kabul edilince alıcıya teslim edilir; banka ödeme taahhüdü vermez. Mal mukabili ödeme, tamamen alıcının güvenilirliğine dayanır. Her iki yöntemde de ihracat kredi sigortası (Türk Eximbank) ve alıcı risk analizi, tahsil edilemeyen alacağa karşı tek korumadır.

Döviz ve kambiyo

32 sayılı Karar; ihracat bedeli genelgeleri

İhracat bedellerinin yurda getirilmesi ve bankaya satılmasına ilişkin yükümlülükler, ödeme şekline ve ülkeye göre değişen oran ve sürelerle düzenlenir; süresi içinde getirilmeyen bedeller için terkin ve mücbir sebep başvuruları vardır. Döviz cinsinden sözleşmelerde ödeme para birimi, kur riski ve yabancı para borcunun ifası (TBK m. 99) sözleşmede açıkça yazılmalıdır.

IV.

Distribütörlük, acentelik ve lisans

Yabancı üreticinin Türkiye'deki dağıtımı ya da Türk üreticinin yurt dışı dağıtımı; tek satıcılık, distribütörlük, acentelik ve franchise sözleşmeleriyle kurulur. Bu sözleşmelerde uygulanacak hukuk seçimi sonucu belirler: Türk hukukunda acentenin denkleştirme istemi (TTK m. 122) emredicidir ve Yargıtay bunu tek satıcı ve distribütörlere kıyasen uygulamaktadır; Avrupa Birliği hukukunda benzer koruma Ticari Temsilciler Yönergesi'nden doğar. Münhasırlık, bölge koruması, asgari alım ve yeniden satış fiyatı hükümleri rekabet hukukuna tabidir; ayrıntı rekabet hukuku sayfamızda.

Konu	Düzenlenecek husus	Dikkat
Süre ve fesih	Belirli ya da belirsiz süre, fesih ihbar süreleri, haklı sebeple fesih hâlleri, fesih sonrası stok ve iade.	Belirsiz süreli acentelikte fesih ihbar süresi en az üç aydır (TTK m. 121/1); kısa ihbar, tazminat doğurur.
Denkleştirme ve tazminat	Müşteri çevresinin devri, denkleştirme hesabı, haklı sebepsiz fesihte tazminat.	Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez (m. 122/4); yabancı hukuk seçimiyle dolanılması tartışmalıdır.
Rekabet yasağı	Sözleşme sonrası rekabet yasağının yer, süre ve konu sınırı; karşılığı.	Acentede yazılı şekil ve en çok iki yıl (m. 123); distribütörde rekabet hukuku sınırları.
Marka ve fikri haklar	Marka kullanım izni, lisans, tescil ve sona ermede kullanımın durdurulması; alan adları ve sosyal medya hesapları.	Distribütörün markayı kendi adına tescil ettirmesi en sık görülen uyuşmazlıktır; Türk Patent'te önceden tescil gerekir.
Uygulanacak hukuk ve tahkim	Hukuk seçimi, tahkim kurumu ve yeri, dil.	Türk distribütör için Türk hukuku ve Türkiye'de tahkim; yabancı üretici için kendi hukuku ve nötr bir tahkim yeri tipik tercihlerdir.

Hukuk seçimi, yetkili mahkeme ve tahkim

1
Hukuk seçimi
Taraflar, sözleşmeden doğan borç ilişkisine uygulanacak hukuku açıkça seçebilir (MÖHUK m. 24). Seçim yoksa karakteristik edim borçlusunun (satımda satıcının) mutad meskeni hukuku uygulanır; CISG kapsamındaki konular için doğrudan CISG. Hukuk seçimi, emredici kuralları (rekabet, acente koruması, tüketici) her zaman devre dışı bırakmaz.
2
Yetki anlaşması
Yabancılık unsuru taşıyan ticari uyuşmazlıklarda taraflar, yabancı bir devlet mahkemesini yetkili kılabilir; yetki anlaşması yazılı delille ispatlanmalıdır (MÖHUK m. 47). Türk mahkemesinin yetkili kılınması, kararın yabancı ülkede tenfizini gerektirir; bu nedenle karşı tarafın malvarlığının bulunduğu ülke gözetilerek karar verilir.
3
Tahkim kaydı
Tahkim; kurumsal (ISTAC, ICC, LCIA, sektörel kurumlar) ya da ad hoc olabilir. Tahkim yeri, dili, hakem sayısı ve uygulanacak usul kuralları kaydın içeriğini oluşturur; eksik ya da çelişkili kayıtlar ("İstanbul mahkemeleri ve ICC tahkimi yetkilidir") yıllarca süren yetki tartışması doğurur. Türkiye'de yapılan tahkime 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu uygulanır; hakem kararına karşı iptal davası otuz gün içinde açılır (m. 15).
4
Dava ya da tahkim süreci
Ticari davalarda Türkiye'de arabuluculuk dava şartıdır (TTK m. 5/A); yabancı unsurlu uyuşmazlıklarda da uygulanır. Yurt dışına tebligat, Lahey Tebligat Sözleşmesi ya da ikili anlaşmalarla aylar sürer; sözleşmeye Türkiye'de tebligat adresi yazılması süreyi kısaltır. Deliller (sözleşme, yazışma, konşimento, muayene raporu) uyuşmazlığın başında toplanır; bilirkişi incelemesi çoğu zaman belirleyicidir.

VI.

Yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tanınması ve tenfizi

Yabancı mahkeme kararı Türkiye'de ancak tenfiz kararıyla icra edilebilir; yalnız kesin hüküm ya da kesin delil etkisi için tanıma yeterlidir (MÖHUK m. 50-59). Görevli mahkeme asliye mahkemesidir; yetkili mahkeme, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, o da yoksa Ankara, İstanbul ya da İzmir mahkemelerinden biridir (m. 51). Dilekçeye kararın o ülke makamlarınca usulen onanmış aslı ya da örneği, kesinleştiğini gösteren onanmış belge ve bunların onanmış tercümeleri eklenir (m. 53). Mahkeme; Türkiye ile karar devleti arasında karşılıklılık bulunmasını, kararın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmeyen bir konuda verilmiş olmasını, kamu düzenine açıkça aykırı bulunmamasını ve davalının savunma hakkının korunmuş olmasını inceler; esasa girmez (m. 54). Tanımada karşılıklılık aranmaz (m. 58).

Yabancı hakem kararları, Türkiye'nin taraf olduğu 1958 New York Sözleşmesi ve MÖHUK m. 60-63 uyarınca tenfiz edilir; karşılıklılık şartı aranmaz ve ret sebepleri Sözleşme'nin V. maddesindeki hâllerle (geçersiz tahkim anlaşması, savunma hakkının ihlali, yetki aşımı, kararın henüz bağlayıcı olmaması ya da iptali, kamu düzeni) sınırlıdır. Bu nedenle yabancı muhatapla ilişkide hakem kararı, mahkeme kararına göre hem Türkiye'de hem karşı ülkede daha kolay uygulanır. Türk mahkeme ve hakem kararlarının yurt dışında tenfizi için ise ilgili ülkenin hukuku ve ikili anlaşmalar uygulanır; Almanya, Avusturya ve İsviçre ile karşılıklılık bulunduğu yargı kararlarıyla kabul edilmektedir.

VII.

Gümrük ve dış ticaret mevzuatından doğan uyuşmazlıklar

Ek tahakkuk ve cezalar

Gümrük kıymeti, tarife sınıflandırması ve menşe tespitine dayalı ek tahakkuklar ile gümrük para cezalarına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde itiraz, reddi hâlinde otuz gün içinde vergi mahkemesinde dava (4458 sayılı Kanun m. 242); itiraz süresi içinde uzlaşma başvurusu (m. 244).

Kaçakçılık iddiaları

Beyan dışı eşya, yanlış tarife ve kıymet beyanının 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamında suç oluşturup oluşturmadığı; idari ve cezai sorumluluğun ayrımı, gümrük müşaviri ile firma arasındaki sorumluluk paylaşımı. Ceza boyutu ceza hukuku sayfamızda.

Dış ticaret düzenlemeleri

İthalatta gözetim ve korunma önlemleri, dampinge karşı vergiler, ihracat kayıt ve belge yükümlülükleri, dahilde ve hariçte işleme rejimleri ile serbest bölge uygulamalarından doğan idari işlemlere karşı başvuru ve dava yolu.

VIII.

Süreler

İşlem	Süre	Dayanak
CISG kapsamında ayıp ihbarı	Makul süre; en geç teslimden itibaren iki yıl	CISG m. 39
Türk hukukunda ticari satımda ayıp ihbarı	Açık ayıpta iki gün, muayeneyle anlaşılan ayıpta sekiz gün	TTK m. 23/1-c
Akreditifte bankanın ret bildirimi	Belgelerin sunulmasını izleyen en geç beşinci iş günü	UCP 600 m. 14, 16
Acentelik sözleşmesinde fesih ihbarı	En az üç ay	TTK m. 121/1
Denkleştirme isteminin ileri sürülmesi	Sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl	TTK m. 122/5
Hakem kararına karşı iptal davası (Türkiye'de tahkim)	Otuz gün	4686 s. K. m. 15
Gümrük kararlarına itiraz; dava	On beş gün; otuz gün	4458 s. K. m. 242
Tenfiz kararına karşı istinaf	İki hafta	HMK m. 345; MÖHUK m. 57
Ticari alacakta zamanaşımı (Türk hukuku)	On yıl; satımda ve bazı sözleşmelerde beş yıl	TBK m. 146-147

IX.

Sık sorulanlar

Yabancı alıcıyla yaptığımız satışa hangi hukuk uygulanır?

Taraflar sözleşmede uygulanacak hukuku seçebilir (MÖHUK m. 24). Seçim yoksa ve her iki tarafın işyeri Viyana Satım Sözleşmesi'ne (CISG) taraf ülkelerdeyse, taraflar açıkça hariç tutmadıkça satım ilişkisine CISG uygulanır; Türkiye 2011'den bu yana sözleşmeye taraftır. CISG, sözleşmenin kurulması, tarafların borçları, ayıp ihbarı ve tazminat gibi konuları düzenler; mülkiyetin geçişi ve zamanaşımı gibi konular ulusal hukuka kalır. Hukuk seçimi yapılmayan sözleşmelerde uyuşmazlık, çoğu zaman önce hangi hukukun uygulanacağı tartışmasıyla başlar.

Incoterms teslim şekli neyi belirler, neyi belirlemez?

Incoterms kuralları, malın teslim yerini, masraf ve hasarın hangi noktada alıcıya geçtiğini, taşıma ve sigorta yükümlülüğünün kimde olduğunu ve gümrük işlemlerini kimin yapacağını belirler. Mülkiyetin geçişini, ödeme şeklini, sözleşmenin ihlalinde tazminatı ve uyuşmazlık çözümünü belirlemez. EXW ile DDP arasındaki seçim, hasar riskinin satıcıda mı alıcıda mı olduğunu ve sigortanın kimin lehine yapılacağını değiştirir; sözleşmede Incoterms sürümünün (2020) ve teslim yerinin açıkça yazılması gerekir.

Akreditifte banka ödemeyi reddetti; ne yapabiliriz?

Akreditif, belgeler üzerinden işler: banka, sunulan belgelerin akreditif şartlarına uygunluğunu inceler ve uygunsa öder (ICC UCP 600). Ret, çoğu zaman belgelerdeki küçük uyumsuzluklardan (tarih, miktar, tanım farkı) kaynaklanır; bankanın ret bildirimi beş iş günü içinde ve uyumsuzlukları sayarak yapılmalıdır. Belgeler düzeltilip yeniden sunulabiliyorsa süre içinde sunulur; aksi hâlde alıcının onayı alınır ya da satım sözleşmesine dayanarak alıcıya karşı talep yöneltilir. Akreditif şartlarının yüklemeden önce hukuki incelemeden geçirilmesi, bu riski büyük ölçüde ortadan kaldırır.

Yabancı bir mahkemeden aldığımız kararı Türkiye'de nasıl uygularız?

Yabancı mahkeme kararı Türkiye'de ancak tenfiz kararıyla icra edilebilir (MÖHUK m. 50-57). Dava, karşı tarafın Türkiye'deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, o da yoksa Ankara, İstanbul ya da İzmir mahkemelerinde açılır; kararın onanmış aslı, kesinleşme şerhi ve onanmış tercümesi eklenir. Mahkeme; karşılıklılık, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisi, kamu düzeni ve savunma hakkının ihlali bakımından inceleme yapar, esasa girmez. Yabancı hakem kararları ise New York Sözleşmesi ve MÖHUK m. 60-63 uyarınca tenfiz edilir ve karşılıklılık aranmaz.

Yurt dışındaki alıcı ödemiyor; Türkiye'de dava açabilir miyiz?

Sözleşmede yetki ya da tahkim kaydı varsa önce o uygulanır. Kayıt yoksa Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi iç hukuktaki yetki kurallarına göre belirlenir (MÖHUK m. 40); sözleşmenin ifa yeri Türkiye'deyse Türkiye'de dava açılabilir, ancak alınan kararın alıcının ülkesinde tenfizi gerekir. Alıcının ülkesinde malvarlığı varsa orada doğrudan dava açmak ya da o ülkede tenfizi kolay bir hakem kararı almak çoğu zaman daha etkilidir. Sözleşme kurulurken tahkim kaydı ve teminat (akreditif, banka garantisi, ihracat kredi sigortası) bu sorunu baştan çözer.

Yabancı üreticinin Türkiye distribütörüyüz; sözleşme feshedilirse hakkımız var mı?

Türk hukuku uygulanıyorsa, acentelik için öngörülen denkleştirme istemi (TTK m. 122), Yargıtay içtihadıyla tek satıcı ve distribütörlere kıyasen uygulanmaktadır: sözleşme sona erdiğinde, kazandırılan müşteri çevresinden üreticinin yararlanmaya devam etmesi karşılığında hakkaniyete uygun bir bedel istenebilir; bu haktan önceden vazgeçilemez. Sözleşmede yabancı hukuk seçilmişse hak, o hukuka göre belirlenir; Avrupa Birliği hukukunda benzer koruma vardır. Fesih ihbar süreleri, stok ve iade düzeni ile rekabet yasağı da sözleşme feshinde birlikte değerlendirilir.

Sözleşmeye tahkim kaydı koymalı mıyız, hangi tahkim?

Yabancı muhatapla yapılan sözleşmede tahkim, kararın New York Sözleşmesi sayesinde yüz altmış küsur ülkede tenfiz edilebilmesi nedeniyle çoğu zaman mahkemeden daha etkilidir. İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC), Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) ve sektörel tahkim kurumları seçenekler arasındadır; tahkim yeri, dili ve hakem sayısı maliyeti belirler. Düşük tutarlı ve sık tekrarlanan işlemlerde tahkim masrafı orantısız olabilir; bu durumda yetkili mahkeme kaydı ve teminat düzeni tercih edilir. Tahkim kaydı, ancak açık ve yazılı olduğunda geçerlidir.

Gümrük idaresi ek tahakkuk ve ceza kararı gönderdi; süre nedir?

Gümrük vergileri, ek tahakkuk ve para cezası kararlarına karşı tebliğden itibaren on beş gün içinde bir üst makama, üst makam yoksa aynı makama itiraz edilir; itirazın reddi hâlinde kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde vergi mahkemesinde dava açılır (4458 sayılı Kanun m. 242). Uzlaşma talebi de itiraz süresi içinde yapılabilir ve itiraz süresini durdurur (m. 244). Süreler kısadır; tebligat tarihi ve kararın içeriği belirleyicidir.

İlk adım

Sözleşme taslağını ya da akreditif metnini imzadan önce gönderin

Yabancı muhatapla ilişkide en ucuz hukuki hizmet, imzadan önceki incelemedir. Taslağı, proforma faturayı ya da akreditif metnini iletin; uygulanacak hukuk, teslim şekli, ödeme güvencesi ve uyuşmazlık çözümü bakımından riskleri yazılı olarak bildirelim. Doğmuş uyuşmazlıklarda belgeleri ve yazışmaları aynı kanaldan iletebilirsiniz.

Görüşme talebi WhatsApp ile yazın 0532 580 00 58

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir ve hukuki görüş yerine geçmez. Görüşmenin içeriği Avukatlık Kanunu m. 36 uyarınca gizlidir.