Boşanmanın sonucu çoğu zaman dava açılmadan önce belirlenir.

Anlaşmalı mı, çekişmeli mi?

Bu soru davanın süresini, maliyetini ve çoğu zaman çocuklar üzerindeki etkisini belirler. Bilinmesi gereken ilk şey şudur: anlaşmalı boşanma kolay yol değil, hızlı yoldur. Hızın bedelini sonradan ödememek için arkasındaki protokolün sağlam kurulması gerekir.

Çekişmeli başlayan bir dava, kanuni şartlar oluştuğunda yargılama sırasında yapılan bir protokolle anlaşmalı boşanmaya dönüşebilir. Masadaki pazarlık gücünü çoğu zaman iyi hazırlanmış bir çekişmeli dosya sağlar.

Anlaşmalı boşanma protokolü: tek sayfalık metnin ağır sonuçları

Anlaşmalı boşanmada hâkimin onayladığı protokol, boşanmanın bütün mali ve kişisel sonuçlarını belirleyen metindir. Karar kesinleştiğinde içindeki hükümlerin büyük bölümü bir daha tartışılamaz.

Uygulamada, masraftan kaçınmak için protokolün internetten indirilen örneklerle, yapay zekâ araçlarına ya da adliye çevresindeki arzuhalcilere hazırlatıldığını sık görüyoruz. Bu metinler çoğu zaman boşanmayı sağlar; sorun boşanmadan sonra ortaya çıkar. En ağır hatalar da mal paylaşımında yapılır.

1. "Karşılıklı hiçbir talebimiz yoktur."Protokollerin çoğunda yer alan bu genel cümlenin mal rejiminden doğan katılma alacağını kapsayıp kapsamadığı konusunda Yargıtay kararları arasında bile görüş ayrılığı vardır. Mallar tek tek sayılmadan yazıldığında bir taraf hakkını farkına varmadan kaybedebilir. Diğer taraf ise "her şey bitti" diye düşünürken boşanmanın kesinleşmesinden yıllar sonra bir mal paylaşımı davasıyla karşılaşabilir.
2. Tapu bilgisi eksik taşınmaz devri."Ev eşe kalacaktır" gibi bir cümle; il, ilçe, ada, parsel ve bağımsız bölüm numarası yazılmadığında ve karara tescil hükmü olarak geçirilmediğinde tapu müdürlüğünde işlem görmeyebilir. Eş, boşanmanın ardından bir de tescil davası açmak zorunda kalır. Tapu harcını kimin ödeyeceğinin yazılmaması da ayrı bir uyuşmazlık konusudur.
3. Kredisi veya ipoteği süren mal.Krediyle alınmış bir evin ya da aracın eşlerden birine bırakılması, bankayla olan borç ilişkisini değiştirmez. Kalan taksitleri kimin ödeyeceği, ipoteğin ne zaman kaldırılacağı ve ödeme yapılmazsa ne olacağı yazılmazsa, malı bırakan eş yıllarca artık kendisine ait olmayan bir malın borcundan sorumlu kalabilir.
4. Vadesi ve tutarı belirsiz ödeme taahhüdü."Uygun bir zamanda ödenecektir" türünden ifadeler ya da hükme açıkça geçirilmeyen ödeme vaatleri, karar kesinleştikten sonra doğrudan icraya konulamayabilir. Tutar, taksit tarihleri ve ödenmezse kalan borcun tamamının muaccel olacağı açıkça yazılmalıdır.
5. Ziynet eşyası."Ziynetlerimi teslim aldım" ya da "ziynet talebim yoktur" beyanı imzalandıktan sonra bu konuda dava açma imkânı büyük ölçüde ortadan kalkar. Ziynetler gerçekte iade edilmediyse bu tek cümle ciddi bir kayıp demektir.
6. Nafakada artış ve vazgeçme.Nafakanın her yıl hangi oranda artacağı yazılmazsa, artış için ayrıca dava açmak gerekir. Yoksulluk nafakasından protokolle vazgeçen eş ise ekonomik durumu ileride ne kadar kötüleşirse kötüleşsin, kural olarak bunu yeniden isteyemez.
7. Belirsiz kişisel ilişki düzeni."Baba çocuğu istediği zaman görebilir" cümlesi iyi niyetlidir ama uygulanamaz. Taraflardan biri işbirliğini bıraktığında hafta sonları, bayramlar, tatiller, teslim yeri ve saati yazılı değilse çocukla görüşmek için yeniden mahkemeye gitmek gerekir.

Hâkim protokolü çocukların ya da eşlerin menfaatine uygun bulmazsa gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; eşler bu değişiklikleri kabul etmezse anlaşmalı boşanma gerçekleşmez (TMK m. 166/3). Özensiz hazırlanmış bir protokol bu yüzden boşanmayı da geciktirebilir.

Bu hataların ortak noktası, boşanma kararı kesinleştikten sonra düzeltilmelerinin ya çok zor ya da imkânsız olmasıdır. Protokol için ödenen tutar, sonradan açılacak davaların masrafı yanında küçük kalır.

Dava açmadan önce en sık yapılan hatalar

Aşağıdakilerin hiçbiri tek başına davayı kaybettirmez. Ama her biri, aynı olayların mahkemede başka türlü okunmasına yol açabilir.

1. Ortak konutu düşünmeden terk etmek.Haklı bir sebep olmadan evden ayrılmak, karşı tarafın kusur iddiasını güçlendirebilir. Şiddet, tehdit ya da ağır baskı varsa ayrılmak bir haktır; ancak ayrılma sebebinin belgelenmesi gerekir.
2. Delili hukuka aykırı yoldan toplamak.Eşin telefonunun şifresini kırmak, gizli kamera yerleştirmek ya da yazışmalarına izinsiz girmek; elde edilen bilgiyi mahkemede kullanılamaz kılabilir (HMK m. 189/2) ve ayrıca ceza soruşturmasına konu olabilir.
3. Mal varlığına dokunmak.Ortak hesaptan para çekmek, aracı veya taşınmazı bir yakına devretmek beklenen sonucu vermez. Katılma alacağını azaltmak amacıyla yapılan devirler hesaba yeniden eklenir (TMK m. 229) ve bu davranış dosyanın genel güvenilirliğine zarar verir.
4. Mesajları ve sosyal medyayı hafife almak.Gönderilen her mesaj, yapılan her paylaşım delil olabilir. Öfke anında yazılmış tek bir satır, aylar sonra kusur değerlendirmesinin merkezine oturabilir.
5. Çocukları sürecin içine çekmek.Çocuğu taraf tutmaya zorlamak ya da diğer ebeveyni onun yanında kötülemek, velayet değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurur. Sosyal inceleme raporları bunu çoğu zaman fark eder.
6. Okumadan imza atmak.Hâkim onayından geçmemiş bir protokol boşanmanın sonuçlarını kendiliğinden bağlamaz; ancak içindeki beyanlar ileride aleyhinize delil olarak kullanılabilir. "Her şeyden vazgeçtim" türünden bir metni imzalamadan önce mutlaka hukuki görüş alın.

Süreç nasıl işler?

Her dosya kendi seyrini izler. Yine de bir boşanma davasının ana durakları bellidir ve hangisinde olduğunuzu bilmek belirsizliğin yükünü önemli ölçüde hafifletir.

1. 1

   Davanın nedenlerinin hazırlanması

   İlk görüşmeye gelmeden önce boşanmaya ilişkin nedenlerinizi, mümkünse tarih sırasıyla yazın. Bu, süreci hızlandırır ve görüşme sırasında aklınızdan çıkabilecek olayların gözden kaçmasını önler. Elinizdeki delilleri (mesajlar, fotoğraflar, sağlık raporları, banka kayıtları, tutanaklar) bir araya getirin ve olaylara tanık olmuş kişileri düşünün. Görüşmede bunları birlikte değerlendirir, anlaşma ihtimalini gerçekçi biçimde tartarız. Boşanma davası açılabilmesi için vekâletnamede bu yetkinin özel olarak yazılı olması gerekir (HMK m. 74).

2. 2

   Dava dilekçesi ya da protokol

   Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer aile mahkemesidir (TMK m. 168). Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde dava asliye hukuk mahkemesinde, aile mahkemesi sıfatıyla görülür.

3. 3

   Geçici önlemler

   Dava açılınca hâkim, yargılama süresince eşlerin barınması, geçimi, mallarının yönetimi ve çocukların bakımı için gerekli önlemleri alır (TMK m. 169). Tedbir nafakası, ortak konutun kullanımı ve çocukla kişisel ilişki bu aşamada belirlenir; burada kurulan düzen çoğu zaman bütün yargılama boyunca sürer.

4. 4

   Tahkikat

   Dilekçeler karşılıklı verilir, ön inceleme duruşması yapılır, tanıklar dinlenir. Velayet tartışmalıysa sosyal çalışma görevlisi veya pedagog incelemesi, nafaka talebi varsa tarafların ekonomik ve sosyal durumu araştırılır.

5. 5

   Karar ve kanun yolları

   Kararın ardından istinaf ve temyiz yolları açıktır. Boşanma hükmü kesinleştiğinde nüfus kaydına işlenir. Nafaka, velayet ve tazminata ilişkin kısımların ayrıca takibi ve gerektiğinde icrası bu aşamadan sonra da sürer.

Çocuklar: velayet ve kişisel ilişki

Hâkim velayeti anne ya da babanın cinsiyetine göre değil, çocuğun üstün yararına göre düzenler (TMK m. 182). Çocuğun yaşı ve bakım ihtiyacı, ebeveynlerden her biriyle bağı, okul ve yaşam çevresi, ebeveynin çocuğa ayırabileceği zaman değerlendirilir; idrak çağındaki çocuğun görüşü de alınır. Yargıtay uygulamasında, koşulları bulunduğunda ortak velayete de hükmedilebilmektedir.

Velayetin kendisine bırakılmadığı ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurma hakkı vardır; bu hak aynı zamanda çocuğun hakkıdır. Hafta sonları, bayramlar, yaz tatili ve doğum günleri için takvimin somut yazılması, sonraki yıllarda yaşanacak uyuşmazlıkların büyük bölümünü önler. Koşullar değiştiğinde velayet ve kişisel ilişki kararı yeniden düzenlenebilir (TMK m. 183).

Nafaka ve tazminat

"Nafaka" denince çoğu kişi tek bir ödemeyi düşünür. Oysa kanun, amacı ve süresi birbirinden farklı üç ayrı nafaka öngörür.

Tazminat. Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz ya da daha az kusurlu eş maddi tazminat; kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş manevi tazminat isteyebilir (TMK m. 174). Boşanma davasında ileri sürülmeyen nafaka ve tazminat talepleri için kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıllık süre vardır (TMK m. 178).

Mal paylaşımı

Eşler başka bir mal rejimi seçmemişse 1 Ocak 2002'den bu yana yasal rejim edinilmiş mallara katılmadır. Evlilik içinde çalışma karşılığı edinilen mallar ve bunların yerine geçen değerler edinilmiş mal sayılır; evlilikten önce sahip olunan mallar, miras ve bağış yoluyla gelenler ise kişisel maldır (TMK m. 219–220). Tapuda ya da ruhsatta kimin adının yazılı olduğu tek başına belirleyici değildir.

Mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarih itibarıyla sona erer (TMK m. 225); tasfiye ise genellikle ayrı bir davada yapılır ve malların tasfiye anındaki değeri esas alınır. 2002 öncesinde edinilen mallar için farklı kurallar uygulanır. Düğünde takılan ziynet eşyası, aksine bir anlaşma veya örf yoksa kural olarak kadına ait kabul edilir.

Eşlerden birinin şirket payı, işletmesi ya da serbest meslek geliri varsa mal paylaşımı bir ticaret hukuku meselesine dönüşür: payın değerlemesi, dağıtılmayan kârın akıbeti, sermaye artırımında kullanılan kaynağın kişisel mi edinilmiş mi olduğu. Bu dosyalar, aile hukukunun yanında şirketler hukuku bilgisi ister.

Maliyet ve beklenti

Boşanmayı düşünen birinin aklındaki ilk sorulardan biri budur ve cevapsız kalması kararı gereksiz yere erteletir. Bir boşanma davasının maliyeti birbirinden bağımsız iki kalemden oluşur: mahkemeye ödenen yargılama giderleri ve avukata ödenen vekâlet ücreti.

Hesaba katılması gereken bir kalem daha vardır: eksik hazırlanmış bir protokolün ya da zamanında istenmemiş bir tedbirin bedeli. Sonradan açılan velayet, nafaka ve mal rejimi davaları, baştan doğru kurulmuş bir dosyadan neredeyse her zaman daha pahalıya gelir.

Yaklaşımımız

Sık sorulan sorular